Historia rodzynek. Jak suszone winogrona podbiły świat?

Z pozoru niepozorne. Małe, pomarszczone, wrzucone gdzieś między orzechy a bakalie. A jednak rodzynki mają życiorys, którego mogłaby im pozazdrościć niejedna historyczna postać. Były z królami, odkrywcami, żołnierzami i astronautami. Leczyły, karmiły, zdobiły świątynie i ratowały ludzi w ekstremalnych warunkach. Oto krótka historia rodzynek.

 

Krótka historia rodzynek

Historia rodzynek zaczyna się tak, jak wiele największych odkryć – kompletnym przypadkiem. Około 2000 roku p.n.e. ktoś zauważył, że winogrona pozostawione na krzewie nie zgniły, tylko wyschły, skurczyły się i… zrobiły się słodsze. „Hmm, może spróbujmy je zjeść?” – prawdopodobnie pomyśleli. I tak narodziła się obsesja ludzkości na punkcie rodzynek. Kiedy życie daje ci winogrona, zostaw je na słońcu.

Egipcjanie błyskawicznie dostrzegli potencjał suszonych winogron. Jedli je, składali w darach, a nawet traktowali jak ozdobę. Malowidła na ścianach grobowców pokazują, że rodzynki były symbolem luksusu i dostatku. Słodsze niż świeże owoce, trwalsze niż wszystko, co wtedy znano.

Bo rodzynki miały jedną przewagę nad całą resztą jedzenia: nie psuły się. Mogły podróżować tygodniami, miesiącami, przechodzić z rąk do rąk i wciąż nadawać się do jedzenia. W świecie bez lodówek to była prawdziwa magia.

 

O suszonych winogronach wspomina także Biblia (Księga Liczb 6:3):

Przemówił znowu Pan do Mojżesza tymi słowami: « Tak mów do Izraelitów: gdy jaki mężczyzna lub kobieta złoży ślub nazireatu, aby się poświęcić dla Pana, musi się powstrzymać od wina i sycery, nie może używać octu winnego i octu z sycery ani soku z winogron; nie wolno mu jeść winogron zarówno świeżych, jak i suszonych.

Rodzynki były więc na tyle ważne, że znalazły się wprost na liście zakazów religijnych. To nie była zwykła przekąska. To był symbol.

W Pierwszej Księdze Samuela pojawiają się ponownie, gdy Dawid – przyszły król Izraela – otrzymuje w darze „sto gron rodzynków”. Nie bochen chleba, nie worek zboża, tylko rodzynki. To mówi wszystko o ich wartości.

Wielki smakosz Marek Gawiusz Apicjusz jest pierwszym autorem w starożytnym świecie, który napisał książkę kucharską. Zawiera ona przepisy na mały suflet rybny i smażoną cielęcinę, oba z rodzynkami jako kluczowym składnikiem.

Rodzynki od Fenicjan i Ormian

Fenicjanie i Ormianie nie tylko suszyli winogrona. Oni zrobili z rodzynek towar eksportowy. Już między 1200 a 900 rokiem p.n.e. Fenicjanie zakładali wielkie winnice w Maladze i Walencji oraz w Koryncie. W tym samym czasie Ormianie rozwijali swoje uprawy w Persji – na terenach dzisiejszej Turcji, Iranu i Iraku. Klimat był idealny: dużo słońca, mało deszczu, doskonałe warunki do suszenia owoców bez żadnych „technologii”.

Malaga i Walencja słynęły z dużych, mięsistych rodzynek z pestkami, pełnych słodyczy i aromatu. Korynt specjalizował się w małych, beznasiennych, intensywnych w smaku „porzeczkach”, które do dziś noszą swoją nazwę od tego miasta.

Rodzynki ruszyły w świat. Fenicjanie i Ormianie zaczęli handlować rodzynkami z Grekami i Rzymianami, którzy pokochali je do tego stopnia, że ich wartość szybowała w górę. Za dwa słoiki rodzynek można było kupić niewolnika. Były nagrodami w zawodach sportowych, walutą w handlu wymiennym i lekarstwem na niemal wszystko.

Starożytni lekarze przepisywali je na zatrucia, osłabienie, a nawet… starość. Grecy dekorowali nimi miejsca kultu. Cesarz August zajadał się małymi ptakami nadziewanymi rodzynkami. Hannibal zabierał je w racjach żywnościowych, gdy jego wojska przekraczały Alpy. Trudno o bardziej elitarną karierę dla suszonego winogrona.

Rodzynki trafiają do Europy

Jednak mimo całej swojej popularności rodzynki nie były eksportowane do reszty Europy. Metody wysyłki nie były jeszcze odpowiednie, aby utrzymać jakość rodzynek podczas długich podróży. Wszystko zmieniło się w XI wieku. Rycerze podczas wypraw krzyżowych próbowali suszonych owoców podczas podróży przez Morze Śródziemne i Persję, a także zabierali rodzynki ze sobą do Europy. Po powrocie do domu nadal pragnęli rodzynek i powstał ogromny popyt. Na szczęście techniki pakowania i wysyłki poprawiły się na tyle, że rodzynki można było wysyłać do całej Europy Północnej.

W połowie XIV wieku rodzynki stały się ważną częścią kuchni angielskiej. Rodzynki były ulubionym przysmakiem króla Anglii, Henryka VIII, który pochłaniał je w ilościach, które dzisiaj mogłyby skutkować poważnymi problemami z trawieniem. Po pewnym czasie uprawa winorośli rozprzestrzeniła się na Francję i Niemcy. Nawet Anglicy próbowali wytwarzać rodzynki w XVI wieku – ale zdali sobie sprawę, że brytyjski klimat jest zbyt zimny do ich suszenia.

Rodzynki w Polsce

Rodzynki pojawiły się na ziemiach polskich już w średniowieczu jako towar importowany z basenu Morza Śródziemnego, głównie z Grecji, Italii i Azji Mniejszej. Docierały do kraju przede wszystkim przez port w Gdańsku, który był jednym z najważniejszych ośrodków handlu zagranicznego w Europie Środkowej. Ze względu na długi transport i wysoką cenę należały do tzw. towarów kolonialnych, podobnie jak pieprz, cynamon, goździki czy migdały. Przez wieki były więc produktem luksusowym, dostępnym głównie dla dworów królewskich, magnaterii oraz bogatszych klasztorów.

W kuchni staropolskiej rodzynki wykorzystywano znacznie szerzej niż dziś. Dodawano je nie tylko do deserów, ale także do potraw mięsnych i rybnych, gdzie łączono smak słodki z kwaśnym i ostrym. W dawnych przepisach pojawiały się w sosach do szczupaka i karpia, w potrawach z drobiu, gęsi i cielęciny, a nawet w staropolskich bigosach.

Szczególną rolę rodzynki odgrywały także w kuchni klasztornej. W okresach postu, gdy nie wolno było spożywać mięsa, stanowiły cenne źródło energii i słodyczy, a jednocześnie nadawały potrawom bardziej „odświętny” charakter. Trafiały do wypieków, kasz, klusek i potraw mącznych, które przygotowywano na większe święta kościelne.

Rodzynki w Ameryce

Winogrona i rodzynki stały się ważną częścią kuchni europejskiej, zanim europejskie narody zaczęły kolonizować Amerykę. W Hiszpanii, gdzie uprawa winorośli została udoskonalona, z winogron wytwarzano takie produkty, jak wytrawne wino stołowe, słodkie wina deserowe i rodzynki. To było naturalne, że kiedy konkwistadorzy skolonizowali Meksyk, wkrótce i tam pojawiło się wino i rodzynki. Hiszpańska królowa Izabela wysłała misjonarzy do Meksyku, aby nauczali tubylców o religii. Podczas głoszenia i nauczania misjonarze przekazywali także wiedzę o uprawie winorośli. Używali winogron do win mszalnych, a także uprawiali winogrona na rodzynki.

W XVIII wieku ojcowie franciszkanie osiedlili się jeszcze dalej na północy, na terenach dzisiejszej Sonomy w Kalifornii. Ale kiedy Hiszpania przekazała władzę kolonialnemu rządowi Meksyku w 1834 roku, system misyjny zaczął upadać. Uprawa winorośli – i jej silny wpływ na rolnictwo w Kalifornii – pozostaje jedną z trwałych spuścizn misji.

Pod koniec XIX wieku w kalifornijskiej dolinie San Joaquin zaczęli osiedlać się Ormianie – potomkowie pierwszych założycieli winnic w Persji. Obszar ten dostarcza obecnie rodzynki dla prawie połowy świata, co czyni go największym producentem rodzynek na świecie.