Skąd się wzięło powiedzenie „kupić kota w worku”?

Współczesny świat handlu, zdominowany przez platformy e-commerce, crowdfunding i tajemnicze oferty „last minute”, wydaje się być daleki od realiów średniowiecznego jarmarku. A jednak, gdy patrzymy na migoczące ekrany, zastanawiając się, czy luksusowy gadżet z dalekiego kraju, kupiony za ułamek ceny, rzeczywiście jest tym, za co się podaje, nagle słyszymy echo odległej przestrogi: „Nie kupuj kota w worku”!

 

Skąd się wziął kot w worku? 

Ten popularny frazeologizm, oznaczający nabywanie lub przyjmowanie czegoś bez wcześniejszej inspekcji lub sprawdzenia jego autentyczności i jakości, przeżywa obecnie renesans. Zakupy w ciemno, decydowanie się na coś nieznanego – to ryzyko, które podejmujemy, klikając przycisk „Kup teraz”. Wielki Słownik Języka Polskiego PAN definiuje to działanie jako zakup czegoś lub podjęcie decyzji „bez wcześniejszego sprawdzenia”.

Skąd jednak wziął się ten niezwykle plastyczny obraz worka i ukrytego w nim kota? Dlaczego nie ryb, psa czy kamienia? Aby zrozumieć to powiedzenie, należy przenieść się do czasów, kiedy prawo konsumenckie nie istniało, a jedyną gwarancją transakcji była często uczciwość sprzedawcy.

Historyczne znaczenie przekrętu

Prawdziwa geneza frazeologizmu „nie kupuj kota w worku” prowadzi nas do zatłoczonych, brudnych i głośnych średniowiecznych jarmarków europejskich. W miastach rozwijał się handel, szczególnie mięsem i zwierzętami hodowlanymi. W warunkach chaosu, słabego oświetlenia, pośpiechu i braku precyzyjnych wag i miar, oszustwo było na porządku dziennym. Prawo rzymskie, a później i średniowieczne, wymagało od kupującego ostrożności, co dawało nieuczciwym handlarzom szerokie pole do popisu.

Centralną rolę w tej historii odgrywało oszustwo polegające na podmianie cennego towaru na coś bezwartościowego. Najbardziej znanym wariantem, który ugruntował frazeologizm w kulturze anglosaskiej, jest Pig in a poke – „Świnia w worku”. Prosięta, jako źródło mięsa i tłuszczu, były cennym nabytkiem. Sprzedawca oferował kupującemu prosię, ale utrzymywał, że zwierzę musi pozostać w worku, aby nie uciekło lub nie uległo stresowi podczas transportu.

W rzeczywistości worek skrywał nie prosię, lecz małego, bezwartościowego kota. Kot, zwłaszcza czarny, był łatwy do ukrycia w ciemnym wnętrzu worka. Ta podmiana była możliwa dzięki temu, że w nocy wszystkie koty są szare lub czarne, co dodatkowo maskowało ich tożsamość w słabym świetle targowiska. Oszustwo to było tak powszechne, że zostało udokumentowane już w 1555 roku w angielskich zapiskach: „Nigdy nie kupię świni w worku”.

Międzynarodowy manifest kota

Chociaż angielska wersja faworyzuje świnię (pig in a poke), większość kontynentalnej Europy, w tym Polska, konsekwentnie używa kota. W języku niemieckim mamy die Katze im Sack kaufen, w holenderskim een kat in de zak kopen, a we francuskim acheter (un) chat en poche. Wszystkie te warianty oznaczają dosłownie „kupić kota w worku”.

Ta różnica w akcentach – koncentracja na kocie jako symbolu oszustwa, a nie na świni jako symbolu utraconej wartości – jest bardzo wymowna. W kulturze kontynentalnej skupienie na kocie podkreśla przede wszystkim bezwartościowość surogatu i perfidię sprzedawcy. Frazeologizm staje się ostrzeżeniem przed oszustwem, podczas gdy w wariancie angielskim kładzie się większy nacisk na zaniedbanie kupującego. Zatem frazeologizm w jego polskiej formie jest silniejszym oskarżeniem nieuczciwych praktyk rynkowych.

Oszukać diabła

Zanim kot stał się po prostu bezwartościowym zamiennikiem prosięcia na targu, w europejskim folklorze pełnił rolę symboliczną, często związaną z nocą, tajemnicą i ukrytymi siłami. W średniowieczu zwierzęta podlegały nawet jurysdykcjom kościelnym i świeckim, mogły być sądzone i skazywane, co podkreślało ich symboliczne znaczenie w systemie prawnym i społecznym.

Właśnie ta mroczna symbolika kota, ukryta w cieniu powiedzenia, ma alternatywne wyjaśnienie pochodzenia frazeologizmu „kupić kota w worku„, wywodzące się z niemieckiej legendy.

Według tej legendy, kot w worku nie był bezwartościowy, lecz był narzędziem szczytnej przebiegłości. Opowieść dotyczy możliwości zdobycia nieskończonej monety – środka płatniczego, którym można regulować należności bez końca. Aby ją zdobyć, należało zawrzeć pakt z diabłem i… oszukać go. Oszustwo polegało na sprzedaży diabłu czarnego kota (zamiast obiecanego zająca) ukrytego w worku zasupłanym 99 razy. Transakcja miała mieć miejsce w określonym magicznym czasie, na przykład w najdłuższą noc lub w Noc Noworoczną.

Obecność motywu „kota w worku” w folklorze mistycznym podnosi tę opowieść z poziomu prostej anegdoty handlowej do rangi archetypicznego podstępu. Jeśli kot był używany do oszukania Diabła – istoty z natury najprzebieglejszej – to musiało to świadczyć o tym, że motyw „kota w worku” był głęboko zakorzeniony w mentalności epoki jako symbol najwyższego cwaniactwa.

Istnienie dwóch niezależnych źródeł frazeologizmu – pragmatycznego (targ) i mistycznego (legenda) – dowodzi, że niesie ze sobą wiele znaczeń. Kot jest jednocześnie symbolem bezwartościowej zamiany (dla kupującego) i narzędziem zdolnym przechytrzyć siły zła (dla oszusta).

Ostatecznie, frazeologizm znalazł swoje idealne zastosowanie w XXI wieku, w erze handlu globalnego. Wszędzie tam, gdzie istnieje asymetria informacji, a fizyczna inspekcja jest niemożliwa lub utrudniona, pojawia się ryzyko „zakupu kota w worku„.

Uniwersalna przestroga przed brakiem inspekcji

Frazeologizm „kupić kota w worku” jest znacznie bogatszy, niż sugeruje jego codzienne użycie. Zarówno w średniowieczu, gdy worek skrywał niechcianego kota zamiast prosięcia, jak i dzisiaj, gdy cyfrowy „worek” ukrywa nieuczciwe warunki transakcji, sedno przestrogi pozostaje to samo: weryfikacja jest niezbędna. Historia tego powiedzenia to opowieść o niezmienności ludzkiej skłonności do podstępu i o wiecznej konieczności zachowania czujności konsumenckiej. W rezultacie „kot w worku” stał się językowym pomnikiem starej prawdy: w handlu zaufanie, gdy nie można zajrzeć do środka, od zawsze było ryzykiem.